Belediyeler, mülkiyetlerinde bulunan taşınmazları kamu hizmetlerinin yürütülmesi ve belediye gelirlerinin artırılması amacıyla yönetmektedir. Bu taşınmazların mevzuata uygun şekilde kullanılması ve korunması, belediyelerin mali yönetim sorumluluğunun önemli bir parçasıdır. Uygulamada bazı belediye taşınmazlarının herhangi bir sözleşme veya izin bulunmaksızın kullanıldığı, bazı taşınmazlarda ise sözleşme süresi sona ermesine rağmen kullanımın devam ettiği görülmektedir. Bu durumlarda başvurulan hukuki araçlardan biri ecrimisildir.
Ecrimisil sürecinin yalnızca bedel tahsil edilmesinden ibaret görülmemesi gerekir. İşgalin tespiti, bedelin hesaplanması, ilgilisine bildirilmesi, tahsilatın izlenmesi ve gerekli tahliye işlemlerinin yapılması birbirini tamamlayan aşamalardır. Bu aşamalardan herhangi birinin eksik yürütülmesi belediye gelirlerinde kayba, taşınmazın hukuka aykırı kullanımının devam etmesine ve belediye başkanı ile diğer belediye yöneticilerinin için sorumluluk doğmasına neden olabilir.
Ecrimisil Nedir?
Ecrimisil, bir taşınmazı hukuken geçerli bir kullanım hakkına dayanmaksızın kullanan kişiden talep edilen haksız işgal tazminatıdır. Taşınmazı bu şekilde kullanan kişi fuzuli şagil olarak adlandırılmaktadır. Ecrimisil, kira bedelinden farklı olarak tarafların anlaşmasına dayanmaz. Ecrimisil istenmesi veya bu bedelin ödenmesi, işgalciye kiracılık hakkı ya da taşınmazı kullanmaya devam etme yetkisi vermez.
2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’nun 75’inci maddesine göre ecrimisil istenebilmesi için idarenin işgal nedeniyle ayrıca zarara uğradığının veya işgalcinin kusurlu olduğunun gösterilmesi gerekmez. Bir yerin belediye sınırları içinde bulunması, belediyenin her durumda ecrimisil istemeye yetkili olduğunu göstermez. Taşınmazın mülkiyeti, varsa tahsis veya devir işlemleri ve ilgili dönemde hangi idarenin hüküm ve tasarrufunda bulunduğu araştırılmalıdır.
İşgalin tespiti ve ecrimisilin hesaplanması
Ecrimisil işlemlerine başlanmadan önce taşınmazın gerçekten işgal edilip edilmediği ve kullanımın hukuki dayanağının bulunup bulunmadığı belirlenmelidir. Bu kapsamda kullanıcının geçerli bir kira sözleşmesi, tahsis veya kullanım izni olup olmadığı incelenmelidir. Düzenlenecek tespit tutanağında taşınmazın adresi, ada ve parsel bilgileri, işgal edilen alanın büyüklüğü, kullanıcının kimliği, kullanımın amacı ve işgal süresi gösterilmelidir.
Tespitlerin fotoğraf, kroki, ölçüm ve diğer belgelerle desteklenmesi, işlemin doğruluğu açısından önem taşımaktadır.
2886 sayılı Kanun’un 75’inci maddesine göre ecrimisil, Kanun’un 9’uncu maddesinde belirtilen yerlerden gerekli bilgiler alınmak suretiyle, idare bünyesinde taşınmaz ve değerleme konusunda işin ehli veya uzmanı üç kişiden oluşan komisyon tarafından tespit ve takdir edilir. Bedel belirlenirken taşınmazın bulunduğu yer, yüz ölçümü, fiziki özellikleri, imar ve kullanım durumu, işgalin niteliği ve süresi, kullanıcıya sağladığı ekonomik yarar ile benzer taşınmazların kira ve kullanım bedelleri birlikte değerlendirilmelidir.
Komisyon kararında belirlenen tutarın hangi bilgi ve belgelere dayandığı da açıkça gösterilmelidir. Yalnızca belediye ücret tarifesindeki bir tutarın veya önceki yıl ecrimisil bedelinin esas alınması her durumda yeterli değildir. Belirlenen bedelin taşınmazın özellikleri ve ilgili dönem koşullarıyla ilişkisi ortaya konulmalıdır.
Hesaplama örneği
İşgal edilen alanın 100 m², emsal araştırması sonucunda belirlenen aylık kullanım değerinin m² başına 300 TL ve işgal süresinin dört ay olduğu varsayıldığında örnek ecrimisil tutarı: 100 m² × 300 TL × 4 ay = 120.000 TL olacaktır. Bu hesaplama, yöntemi göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Gerçek uygulamada taşınmazın özellikleri, emsal veriler ve işgalin gerçekleştiği dönem komisyon tarafından ayrıca değerlendirilmelidir.
Danıştay Kararı: Bedel tespiti somut araştırmaya dayanmalıdır
Danıştay 4. Dairesinin 30.04.2024 tarihli, E.2023/6130 ve K.2024/2699 sayılı kararında, bir akaryakıt istasyonunun önündeki alanın işgali nedeniyle belediye tarafından belirlenen ecrimisil incelenmiştir. Uyuşmazlıkta belediyenin, bedeli ücret tarifesinde yer alan işgal harcı üzerinden hesapladığı anlaşılmıştır.
Danıştay; işgalin gerçekleşip gerçekleşmediğinin, taşınmazın özelliklerinin, sağlanan ekonomik yararın ve emsal değerlerin gerektiğinde keşif ve bilirkişi incelemesiyle ortaya konulması gerektiğini belirterek istinaf kararını bozmuştur. Karar, ecrimisil hesabında genel bir tarifeyle yetinilmemesi ve somut taşınmaza ilişkin araştırma yapılması gerektiğini göstermektedir.
Geriye dönük ecrimisil uygulaması
2886 sayılı Kanun’un 75’inci maddesi uyarınca ecrimisil, tespit tarihinden geriye doğru beş yılı geçmemek üzere belirlenebilir. Bu süre bir üst sınırdır; işgalin her durumda beş yıl sürdüğü anlamına gelmez. Gerçek kullanım süresi bilgi ve belgelere göre ortaya konulmalıdır.
İşgalin farklı yıllarda devam etmesi hâlinde her dönemin kullanım durumu ve bedel koşulları dikkate alınmalıdır. Ayrıca geçmişe dönük ecrimisil belirlenmesindeki beş yıllık sınır ile alacağın tahsiline ilişkin zamanaşımı birbirinden farklıdır. Ecrimisil gerçekleşmiş işgalin karşılığı olduğundan, işgalin gelecekte de süreceği varsayımıyla henüz gerçekleşmemiş dönemler için peşin hesaplama yapılmamalıdır.
Danıştay Kararı: Gelecekteki dönem için peşin ecrimisil hesaplanamaz
Danıştay 4. Dairesinin 19.11.2024 tarihli, E.2023/5284 ve K.2024/6502 sayılı kararında, reklam ünitelerinin işgali nedeniyle düzenlenen ecrimisil ihbarnamesi değerlendirilmiştir. Dosyada, tespit tutanağının düzenlendiği tarihten sonraki dönem için de ecrimisil hesaplandığı görülmüştür.
Danıştay, geleceğe yönelik olarak aynı tespit esas alınarak hesaplama yapılamayacağını belirtmiş; işgal alanı, süre ve bedelin de gerektiğinde bilirkişi incelemesiyle değerlendirilmesi gerektiği gerekçesiyle istinaf kararını bozmuştur.
İndirimli ödeme ve tahsilat
2886 sayılı Kanun’un 75’inci maddesinde, ecrimisile itiraz edilmemesi hâlinde yüzde 20, peşin ödenmesi hâlinde ise ayrıca yüzde 15 indirim uygulanacağı düzenlenmiştir. Bu indirimler, idareye herhangi bir koşul aranmadan pazarlık yapma yetkisi vermez.
336 sayılı Millî Emlak Genel Tebliği’nde, kapsamındaki işlemler bakımından, ecrimisilin itiraz edilmeden peşin ödenmesi hâlinde hesaplanan bedel üzerinden toplam yüzde 35 indirim uygulanacağı düzenlenmiştir.
Örneğin 100.000 TL ecrimisil için şartların birlikte gerçekleşmesi hâlinde indirim 35.000 TL, ödenecek tutar ise 65.000 TL olacaktır. Tebliğin Hazine taşınmazlarına ilişkin olduğu gözetilmeli; belediye işlemlerinde uygulanacak usul ve süreler, taşınmazın hukuki durumu ve ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilmelidir. Ecrimisilin rızaen ödenmemesi hâlinde ise 2886 sayılı Kanun gereğince alacağın 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre takip ve tahsili gündeme gelir.
Ecrimisil işgalin devamına gerekçe yapılmamalıdır
Belediyelerde karşılaşılan önemli sorunlardan biri, sözleşme süresi sona eren veya herhangi bir sözleşmeye dayanmaksızın kullanılan taşınmazların tahliyesi için gerekli işlemler yapılmadan, aynı kişilerden yıllarca ecrimisil alınmaya devam edilmesidir. Ecrimisil tahsil edilmesi işgali hukuka uygun hâle getirmediği gibi taşınmazın kullanılması için tek başına hak da oluşturmaz.
2886 sayılı Kanun’un 75’inci maddesinde, kira sözleşmesinin bitiminden sonra işgalin devam etmesi hâlinde sözleşmede hüküm varsa buna göre işlem yapılacağı, aksi hâlde ecrimisil alınacağı belirtilmiştir.
Aynı maddeye göre işgal edilen taşınmaz, idarenin talebi üzerine bulunduğu yer mülki amirince en geç on beş gün içinde tahliye ettirilerek idareye teslim edilir. Bununla birlikte geçerli bir kira ilişkisinin veya başka bir kullanım hakkının devam edip etmediği ve hangi tahliye yolunun uygulanacağı somut olaya göre değerlendirilmelidir. Taşınmazın tahliyeden sonra yeniden kiraya verilmesi düşünülüyorsa, gerekli yetki ve ihale işlemleri ilgili mevzuata uygun biçimde yürütülmelidir.
Yargıtay Kararı: Tahliye ve tahsilat işlemlerinin ihmal edilmesi
Yargıtay 5. Ceza Dairesinin 28.12.2016 tarihli, E.2014/6689 ve K.2016/9991 sayılı kararına konu olayda, kira sözleşmesi sona eren belediye taşınmazının tahliyesine ve tahliye sonuçlanıncaya kadar belirli bir bedel alınmasına belediye encümenince karar verilmiştir.
Taşınmazın boşaltılması yazıyla istenmesine rağmen kullanımın devam ettiği, tahliye için dava açılmadığı ve encümen kararında belirtilen bedelin tahsil edilmediği anlaşılmıştır.
Yargıtay, daha sonra yapılan ödemenin somut olayda önceki dönemde oluşan kamu zararını ve sağlanan haksız menfaati ortadan kaldırmadığını değerlendirmiştir. Bu gerekçeyle belediye başkanı ile ilgili müdürler hakkında verilen beraat kararları bozulmuş ve ihmali davranışla görevi kötüye kullanma suçundan cezalandırılmaları gerektiği belirtilmiştir.
Sayıştay Kararı: Sözleşme dışındaki işgalin takip edilmemesi
Sayıştay 6. Dairesinin 14.03.2019 tarihli, 646 karar ve 191 ilam sayılı kararında, belediye taşınmazını kiralayan kişinin sözleşmede belirtilen kafeterya alanı dışında da belediyeye ait alanları kullandığı tespit edilmiştir. Daire, işgal edilen alanlara ilişkin ecrimisil işlemlerini değerlendirerek kamu zararının bir bölümü için üst yönetici ve diğer sorumlu hakkında müştereken ve müteselsilen tazmin hükmü kurmuştur.
Henüz tarh ve tahakkuk ettirilmemiş alacağın tahsil edilmemesinden ise muhasebe yetkilisinin sorumlu tutulamayacağını belirtmiştir.
Sayıştay Temyiz Kararı: Ecrimisil tahakkuk ettirilmemesi
Sayıştay Temyiz Kurulunun 29.03.2023 tarihli ve 54655 sayılı kararında, belediyeye ait iki parselin toplam 489,88 m²’lik bölümünün komşu özel mülkiyetteki taşınmaz tarafından işgal edilmesine rağmen ecrimisil tahakkuku yapılmaması incelenmiştir. Temyiz Kurulu, kamu zararı oluştuğuna ilişkin daire kararını uygun bularak tazmin hükmünü tasdik etmiştir.
Daire kararından sonra sunulan tahakkuk ve tahsilat belgelerinin kararın infazı niteliğinde olduğu belirtilmiştir. Kararda ayrıca belediye başkanının yalnızca üst yönetici sıfatı nedeniyle somut olayda sorumlu tutulamayacağı değerlendirilmiştir. Bu nedenle işgalin ve gelirin takip edilmesi kadar, görev ve sorumlulukların doğru belirlenmesi de önem taşımaktadır.
Mali, idari ve cezai sorumluluk
Ecrimisilin hiç hesaplanmaması, eksik hesaplanması, hukuka aykırı indirim yapılması veya tahsil edilebilir alacağın görevli kişilerce takip edilmemesi sonucunda kamu zararı oluşabilir. Tespit edilen zararın, kusuru ve zararla illiyet bağı bulunan sorumlulardan ilgili mevzuat çerçevesinde faiziyle tahsili gündeme gelebilir.
Görevin gereklerine aykırı davranılması veya görevin yerine getirilmesinde ihmal ya da gecikme gösterilmesi, diğer kanuni şartların da gerçekleşmesi hâlinde Türk Ceza Kanunu’nun 257’nci maddesindeki görevi kötüye kullanma suçu yönünden değerlendirilebilir. Gerçeğe aykırı resmî belge düzenlenmesi gibi fiillerin bulunması hâlinde ilgili diğer ceza hükümleri de gündeme gelebilir. Bununla birlikte her hatalı işlem veya gecikme otomatik olarak suç oluşturmaz.
Kişinin görevi, yetkisi, kastı, davranışı ve suçun diğer unsurları somut delillerle ortaya konulmalıdır.
Sonuç ve öneriler
Ecrimisil, belediye taşınmazlarının hukuka aykırı kullanımına karşı başvurulan bir tazminat mekanizmasıdır. Uygulamanın yalnızca bedel tahsil edilmesine indirgenmesi, işgalin sürekli hâle gelmesine ve taşınmazın ihalesiz kullandırılmasına yol açabilir. Belediyeler öncelikle taşınmaz envanterlerini güncel tutmalı; mülkiyet, sözleşme, kullanıcı ve fiilî kullanım bilgilerini düzenli olarak karşılaştırmalıdır.
Kira sözleşmelerinin bitiş tarihleri önceden izlenmeli ve süresi dolan taşınmazların nasıl değerlendirileceğine gecikmeden karar verilmelidir.
İşgal tespitleri somut belgelere dayanmalı; bedel tespit komisyonu emsal araştırmasını, hesap yöntemini ve gerekçesini kararında göstermelidir. İhbarname, tebligat, itiraz, indirim ve tahsilat işlemleri tek bir dosyada izlenmeli; rızaen ödenmeyen alacaklar hakkında gerekli takip işlemleri zamanında başlatılmalıdır. Ecrimisil tahsilatı ile tahliye süreci ise ayrı ayrı takip edilmelidir.
Özellikle aynı kişi tarafından uzun süre kullanılan ve her yıl ecrimisil uygulanan taşınmazlar üst yönetime raporlanmalı; gecikmenin nedenleri ve yapılması gereken işlemler değerlendirilmelidir.
Emlak ve istimlak, mali hizmetler, hukuk işleri, zabıta ve ilgili diğer birimlerin görevleri açık biçimde belirlenmeli; tespit, hesaplama, tahsilat ve tahliye aşamalarında birimler arasında düzenli bilgi akışı sağlanmalıdır.
Sonuç olarak güncel envanter, doğru tespit, gerekçeli değerleme, zamanında tahsilat ve etkin tahliye, belediyelerde etkin bir ecrimisil yönetiminin temelini oluşturmaktadır. Bu işlemlerin mevzuata uygun bir biçimde yürütülmesi, kamu kaynaklarının korunmasına ve görevlilerin karşılaşabileceği mali, idari ve cezai risklerin azaltılmasına katkı sağlayacaktır.
