Yıllar önce Londra’da bir tiyatroda —yanlış hatırlamıyorsam Globe Tiyatrosu’ydu— orada sahne almış oyuncuların duvar boyunca sıralanan fotoğraflarına bakıyordum. Bakışlarım fotoğraflar arasında gezinirken birden tanıdık bir yüzle karşılaştım: Haluk Bilginer. Oyunculuğunu zaten severdim. Ama fotoğrafını orada görmek içimde başka bir duygu uyandırdı. Evden uzakta, kalabalığın içinde bir dosta rastlamak gibi… Bir sevinç, bir yakınlık, hatta gurur. “Bizden biri” diye geçirmiştim içimden.
Peki, o “biz” kimdi?
O anda bu duygunun tarifini yapmamıştım. Belki aynı ülkeden gelmenin, aynı dilde anlatılan hikayelerde buluşmanın, bir oyuncunun yüzünde kendi hayatımdan izler görmenin yarattığı bir yakınlıktı. Fotoğrafının karşısında dururken Bilginer’in soy kütüğünü ya da sinemayı hangi sıfatla tanımladığını merak etmemiştim. Orada olması yetmişti.
Şimdi aynı sanatçı, yıllar önce kullandığı bir ifade yüzünden hedefte. Gökçe Güzel’le yaptığı, 2014 tarihli bir söyleşide “Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor” demiş. Görüntüler Kasım 2026’da yeniden dolaşıma sokulunca eski bir cümleden yeni bir öfke üretildi.
Sözüne katılmayabilirsiniz. “Türk sineması” adlandırmasının tarihsel bir geleneğe işaret ettiğini savunabilirsiniz. Peki, bir kavram tercihinden hareketle sanatçının sadakatini sorgulamak, emeğini değersizleştirmek, onu nankörlükle suçlamak niye? Bir adlandırma tartışması nasıl oluyor da bir aidiyet sınavına dönüştürülüyor?
Bir süredir milliyetçilik üzerine yazıyorum. Bu olay, milliyetçiliğin gündelik hayatta nasıl işlediğini gösteren küçük ama çarpıcı bir örnek. "Milli duygu", kolaylıkla belirli bir sözcüğü kullanma mecburiyetine indirgenebiliyor. “Bizden” sayılmak için aynı ülkede yaşamak, birlikte üretmek, ortak hatıralar biriktirmek yetmiyor. İstenen sıfatı da kullanmanız gerekiyor.
“Türk sineması”, “Türk edebiyatı”, “Türk mutfağı” yahut “Türkiye sineması”, “Türkiye edebiyatı”, “Türkiye mutfağı”... Elbette bu adlandırmaların kapsamları ve çağrışımları bütünüyle aynı değildir. Kullanıldıkları bağlama göre dil, coğrafya, vatandaşlık, tarihsel gelenek ya da etnik aidiyet öne çıkabilir. Tam da bu nedenle, hangi adlandırmayı savunduğumuzdan önce neyi adlandırdığımızı konuşmamız gerekir.
Bir eserin dilini mi? Üretildiği ülkeyi mi? Sanatçının vatandaşlığını mı? Kendisini ait hissettiği toplumsal kimliği mi? Bunlardan biri diğerlerinin yerine kullanılıyor, sonra herkesin aynı cevabı vermesi bekleniyor.
Bu tartışmada sıkça örnek verilen Almanya’ya bakalım. Türkiye’den göç etmiş ailelerin çocukları arasında sinemacılar, yazarlar, sporcular ve siyasetçiler bulunuyor. Bu aileler Türk, Kürt, Çerkes, Arap veya Laz olabilir. Peki, bu insanlara yalnızca “Alman”, ürettikleri eserlere de doğrudan “Alman sineması” ya da “Alman edebiyatı” mı deniyor? Bu adlandırmaları kullananlar elbette var; fakat “Türkiye kökenli sanatçı”, “Türk kökenli Alman(ya) vatandaşı” veya Cem Özdemir örneğinde olduğu gibi “Çerkes kökenli siyasetçi” tanımlarıyla da karşılaşıyoruz. Üstelik bu ifadeler aynı bilgiyi vermiyor. “Türkiye kökenli” ailenin geldiği ülkeyi, “Türk” veya “Çerkes kökenli” etnik aidiyeti, “Alman(ya) vatandaşı” ise hukuki bağı belirtiyor. Dolayısıyla Almanya örneği de meseleyi tek bir sıfatla çözmüyor; vatandaşlık, köken ve kültürel üretim arasındaki ilişkinin çok katmanlı olduğunu gösteriyor.
Bir insanın hayatındaki farklı bağları anlatmak için kullandığımız sözcükleri, birbirini hükümsüz kılan kimlik belgelerine dönüştürüyoruz. Üstelik hangi bağı öne çıkaracağımız konusunda da tutarlı değiliz. Başarılı olduğunda “bizden” saydığımız birinin, olumsuz bir olayla anıldığında geldiği bölgeyi ya da etnik kökenini öne çıkararak “bizden olmadığını” hatırlatabiliyoruz.
Edebiyatta da benzer bir karışıklık var. Yaşar Kemal’in Kürt kimliğiyle Türkçe yazarlığı, birbirini dışlamak zorunda mı? Onun Kürt kökenli bir Türk yazarı olduğunu söylediği basına yansımıştı. Kendi konuşmalarında da Türk ve Kürt destanlarıyla büyüdüğünü, iki dilin kültürel birikiminden beslendiğini anlatıyordu. Burada birbirini yok sayan değil, aynı edebi dünyayı besleyen aidiyetler görüyoruz.
Kimileri kullanılan dile göre edebiyatı tanımlarken kimileri yazarın etnik kimliğini, kimileri ise vatandaşlık bağını öne çıkarır. Bu ölçütler tartışılabilir. Ancak bir yazarın kendi tanımını bütün yazarlara uygulanacak zorunlu bir kimlik kalıbına dönüştüremeyiz. Yaşar Kemal’in kendisini nasıl anlattığına saygı göstermek, başka bir yazarın farklı tanımlanma hakkına da saygı göstermeyi gerektirir.
Tarihsel kişiliklere gelince bu kimlik kalıpları daha da yetersiz kalıyor.
Mevlana’yı düşünelim. Bugün Afganistan sınırları içinde bulunan Belh’te doğmuş, hayatının önemli bölümünü Anadolu’da geçirmiş ve Mesnevi’sini Farsça yazmış bir mutasavvıf ve şair. Farsça edebiyat geleneğinin büyük isimlerinden biri olduğu halde, yaşadığı coğrafyaya işaret eden “Rûmî” yani Romalı/Anadolulu sıfatıyla anılır. Bu çok katmanlı hayatı bugünün ulusal/milli kimlik kategorilerinden yalnızca birine sığdırabilir miyiz? Kendisinin Fars olması, Anadolu’nun kültürel tarihindeki yerini ortadan kaldırır mı?
Selçuklularda da bürokrasi ve edebiyatta Farsçanın güçlü bir yeri vardı. Sadece resmi yazışmalarda değil camilerin, sarayların, hanların, türbelerin ve mezar taşlarının kitabelerinde bile Farsça kullanılıyordu. Buradan hareketle Selçukluları “Fars devleti” diye mi tanımlayacağız? Hanedanın kökenini, devletin yazışma dilini ve halkın kültürel çeşitliliğini hangi tek kimlik kalıbına sığdıracağız? Tarihi tek bir ölçüte indirgediğimizde, açıklamaya çalıştığımız hayatın büyük bölümünü dışarıda bırakırız.
Medyanın bu tartışmadaki rolü de ayrıca düşündürücü. Sanatçıların önüne mikrofon uzatılıp “Türk sineması mı, Türkiye sineması mı?” diye soruluyor. Böylece bir kavram tartışması, sırayla girilen bir sadakat sınavına dönüşüyor. Cevap, yeni bir haberin ve yeni bir hedef göstermenin malzemesi oluveriyor.
Oysa sanatçılara sorulacak başka konularımız olmalı. Nasıl üretiyorlar? Neyi anlatmak istiyorlar? Hangi baskılarla ve imkansızlıklarla karşılaşıyorlar? Ürettikleri alanın geleceğini nerede görüyorlar?
İsteyen Türk sineması desin, isteyen Türkiye sineması. Birlikte yaşamak, herkesin aynı sözcüğü aynı anlamda kullanmasını gerektirmiyor. Farklı bir adlandırmayı duyar duymaz ihanet ve sadakat arama alışkanlığından vazgeçilmeli.
Londra’daki o fotoğrafın karşısında hissettiğim yakınlık hala yerinde. Haluk Bilginer’in hangi adlandırmayı tercih ettiğini öğrenince gözümde oyunculuğundan bir şey eksilmedi. Bu ülkenin kültürel hayatına kattıkları da silinmedi. O gün tanıdık bir sanatçının fotoğrafıyla karşılaşmaktan dolayı sevinç duymuştum. Bu sevinci korumak için kendisinden bir soy belgesi istemiyorum.
