İbn Haldun’un devletlerin çözülmesine ilişkin uyarısı
Yaklaşık yedi asır önce İbn Haldun, devletlerin yükselişini ve zayıflamasını değerlendirirken toplumsal dayanışmanın, yönetim anlayışının ve ekonomik yapının önemine dikkat çekmiştir.
Onun Mukaddime adlı eserinde ortaya koyduğu devlet teorisi, yönetimin kişiselleşmesi ve toplumsal dayanışmanın zayıflaması gibi süreçleri anlamak açısından önemli bir düşünsel çerçeve sunmaktadır. Elbette tarihsel bir teoriyi bugünün Türkiye’sine doğrudan uygulayarak kesin bir çöküş hükmü vermek bilimsel değildir. Ancak İbn Haldun’un düşüncesinden hareketle şu soruyu sormamız mümkündür:
Bir devletin kurumsal çözülme işaretlerini kriz ortaya çıkmadan önce belirleyebilir miyiz? Ben bu sorunun mühendislikteki proaktif risk yönetimi yaklaşımıyla birlikte ele alınabileceğini düşünüyorum. Çünkü kurumların zayıflaması çoğu zaman tek bir olayın sonucu değildir. Denetimin azalması, liyakat kaybı, hukuki öngörülebilirliğin zayıflaması ve toplumsal güvenin aşınması birbirini besleyen süreçlere dönüşebilir.
Türkiye'nin yeniden yapılanması
Bu nedenle yalnızca mevcut sistemin eleştirilmesini yeterli bulmuyorum. Türkiye için “Demokratik Kurumsal Yeniden Yapılanma Programı” adını verdiğim bütünleşik bir reform yaklaşımının tartışılmasını öneriyorum. Bu programın temel hedefi, yürütme gücünü anayasal denge ve denetim mekanizmalarıyla sınırlandıran, Meclisin etkinliğini artıran, yargı bağımsızlığını güvenceye alan ve kamu kurumlarını kişisel tercihlerden bağımsızlaştıran bir yönetim yapısı oluşturmak olmalıdır. Bu kapsamda güçlendirilmiş parlamenter sistem dâhil demokratik yönetim modelleri karşılaştırılmalı; Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu anayasal düzen, yalnızca siyasi uzlaşmalar üzerinden değil, bilimsel ve kurumsal etki analizleriyle de değerlendirilmelidir. Ancak hükûmet sisteminin adını değiştirmek tek başına yeterli değildir.
Geçmişte yaşanan koalisyon sorunları, yönetimde istikrarsızlık ve bürokratik aksaklıklar da dikkate alınmalıdır. Amaç eski sorunlara geri dönmek değil, geçmişin eksikliklerinden öğrenerek daha güçlü bir demokratik yönetim sistemi kurmaktır.
Kurumsal etki analizi önemli
Önerdiğim reform programının ilk uygulama adımı, Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nin 2018 yılından itibaren kurumsal etkilerinin bağımsız biçimde incelenmesi olmalıdır. Meclisin denetim kapasitesi, yargı bağımsızlığı, üst düzey kamu atamalarında liyakat, kamu kurumlarının karar alma özerkliği, idari işlemlerin denetlenebilirliği ve kamu hizmetlerinin performansı somut göstergelerle değerlendirilmelidir. Bu amaçla “Demokratik Denetim ve Kurumsal Dayanıklılık Endeksi” oluşturulmasını öneriyorum. Endeksin metodolojisi kamuya açık olmalı; üniversiteler, hukukçular, kamu yönetimi uzmanları, ekonomistler ve ilgili meslek kuruluşları çalışmaya katkı sağlamalıdır. Ancak değerlendirmeler siyasi tercihlere göre değil, doğrulanabilir verilere dayanmalıdır. Böylece hükûmet sisteminin başarısı yalnızca siyasi açıklamalarla değil, ölçülebilir sonuçlarla tartışılabilir.
Yapay zeka destekli erken uyarı sistemi
İkinci önerim, kamu kurumlarının zayıflama belirtilerini önceden belirleyebilecek teknolojik bir izleme altyapısı oluşturulmasıdır. Yapay Zekâ Destekli Kurumsal Erken Uyarı Sistemi, kamu yatırımlarındaki maliyet sapmalarını, ihale süreçlerindeki olağan dışı örüntüleri, denetim bulgularının tekrarını, hizmet kalitesindeki değişimleri ve kurumsal performans göstergelerini analiz edebilir. Ancak yapay zekâ yargı makamı veya siyasi karar verici hâline getirilmemelidir.
Sistem yalnızca risk sinyali üretmeli; sonuçlar bağımsız insan denetimiyle değerlendirilmelidir. Algoritmaların denetlenebilirliği, kişisel verilerin korunması ve yanlış değerlendirmelere karşı itiraz hakkı güvence altına alınmalıdır. Amaç teknolojiyle yeni bir merkezi güç oluşturmak değil, kamu yönetiminde şeffaflığı ve önleyici denetimi güçlendirmektir.
Kurumsal dayanıklılık stres testleri
Üçüncü önerim, kritik kamu kurumlarında düzenli kurumsal stres testleri yapılmasıdır. Bir kurumun üst yönetimi değiştiğinde hizmetler kesintisiz devam edebiliyor mu? Kritik uzmanlar ayrıldığında kurumsal bilgi korunabiliyor mu? Kamu kararları yeterli teknik gerekçelerle kayıt altına alınıyor mu? Denetim mekanizmaları yöneticilerin hatalarını zamanında belirleyebiliyor mu? Kurumlar siyasi ve idari değişikliklerden bağımsız biçimde görevlerini sürdürebiliyor mu? Bu soruların cevapları devletin kurumsal dayanıklılığını gösterecektir. Bir kurumun gerçek gücü, başındaki yönetici değiştiğinde de aynı güvenilirlikle çalışmaya devam edebilmesidir.
Reformun başarısı ölçülmelidir
Türkiye’nin ihtiyacı yalnızca yeni kanunlar çıkarmak değildir. Çıkarılan düzenlemelerin gerçek hayatta neyi değiştirdiğini ölçebilmektir. Bu nedenle reform programının ilk iki yılında mevcut durum analizi ve pilot uygulamalar gerçekleştirilmeli; beş yıllık dönemde bağımsız denetim, liyakat ve şeffaflık göstergelerinde somut iyileşme hedefleri belirlenmelidir. On yıllık perspektifte ise kamu kurumlarının yönetim değişikliklerinden bağımsız çalışma kapasitesi ve vatandaşın kurumsal güven düzeyi düzenli olarak değerlendirilmelidir. Ölçülmeyen reformun başarısı da objektif biçimde değerlendirilemez.
Tek kişiden kurumların gücüne
Türkiye’nin ihtiyacı yalnızca güçlü bir Cumhurbaşkanı, güçlü bir hükûmet veya güçlü bir siyasi parti değildir. Türkiye’nin ihtiyacı güçlü bir Meclis, bağımsız yargı, liyakat esaslı kamu yönetimi, etkin denetim kurumları ve vatandaşın güven duyduğu bir hukuk düzenidir. Cumhurbaşkanları değişebilir. Bakanlar değişebilir. Belediye başkanları değişebilir. Siyasi partiler iktidara gelebilir veya iktidardan ayrılabilir. Ancak devletin kurumları ve demokratik ilkeleri kişilerden uzun yaşamalıdır. Bir mühendislik yapısında önemli olan yalnızca yapının bugün ayakta olması değildir. Asıl mesele gelecekte karşılaşacağı yükler altında da güvenli kalabilmesidir. Devletler için de aynı ilke geçerlidir. Bir devletin gerçek gücü, bütün yetkileri tek merkezde toplayabilmesiyle değil; kendi gücünü hukukla sınırlandırabilmesi, kurumlarını bağımsız çalıştırabilmesi ve yönetimler değiştiğinde de sistemini güvenle sürdürebilmesiyle ölçülmelidir. Bu nedenle Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nin mevcut hâliyle sürdürülebilir olmadığını düşünüyorum.
Türkiye’nin ihtiyacı kişilere bağlı yönetim anlayışından, demokratik kurumlara dayalı yönetim anlayışına geçiştir. Çünkü ekonomik kayıplar telafi edilebilir. Binalar yeniden yapılabilir. Teknoloji yeniden üretilebilir. Fakat kaybedilmiş adalet duygusunu ve toplumsal güveni yeniden inşa etmek yıllar alabilir. Türkiye’nin geleceği tek kişinin iradesine değil, milletin ortak iradesine, hukukun üstünlüğüne ve güçlü kurumlara dayanmalıdır.
